>>>  Laatst gewijzigd: 20 januari 2022  
Ik

Filosofie en de waan van de dag

Startpagina Glossen Weblog Boeken op emo-level-4.nl Uitwerkingen

Normatieve rationaliteit

Normatieve rationaliteit

Waarom het etiket 'normatieve rationaliteit' voor deze afdeling? Omdat normatieve rationaliteit wat mij betreft de achtergrond vormt van alles waarover ik nadenk. Veel mensen zien rationaliteit als iets wat alleen te maken heeft met logisch denken, verbale goocheltrucs, koude analyses, veel hoofd en weinig hart. Dat is een bijzonder eenzijdige kijk op rationaliteit.

Als ik het zou hebben over 'redelijkheid' zou niemand het zo eenzijdig opvatten. En toch is 'ratio' niet meer dan het mooie Latijnse woord voor 'rede'. Rationeel zijn is redelijk zijn. Dat betekent voor mij dat normatieve rationaliteit te maken heeft met afwegingsprocessen om tot verantwoorde beslissingen en handelingen te komen. In die afwegingsprocessen betrek je je gevoelens, je waarden en normen voor wat je belangrijk vindt, je kennis van zaken, je taal- en interpretatievermogen, je redeneervermogen, de context.

Mijn fundamentele vragen gaan dus over wat (normatieve) rationaliteit inhoudt, over of mensen zich in het algemeen rationeel gedragen (nee), over of mensen en de samenleving er baat bij zouden hebben wanneer mensen rationeler zouden beslissen en handelen (ja), over de vraag wat dat concreet betekent, over wat we dan moeten doen om rationeler te worden. En zo verder.

Irrationaliteit

Is dit nu karakteristiek voor het hedendaagse menselijk bestaan: dat we ons allemaal op onze eigen opvattingen terugtrekken en niet bereid zijn zelfkritiek te hebben en een open discussie aan te gaan?

Is dit nu de befaamde rationaliteit waardoor mensen zich onderscheiden van dieren: dat we niet bereid zijn standpunten ter discussie te stellen en er over te argumenteren? dat we helemaal geen dialoog meer willen en niet bereid zijn tot een gesprek waarin we proberen ons te verantwoorden en proberen de argumenten van anderen te begrijpen, te weerleggen, te accepteren? Moeten we maar gewoon hopen op medestanders die dezelfde opvattingen hebben als wij zodat het mogelijk wordt om samen een eilandje te vormen?

Ik begin sterk het gevoel te hebben dat onze ratio te kort schiet, althans, dat het mensen helemaal niet gaat om redelijkheid maar om macht, om gelijk krijgen, om invloed hebben. Mensen gebruiken hun verstandelijke vermogens vanuit gevoelens als haat, afgunst, hebzucht, angst, terwijl ik graag zou willen dat we ons verstand gebruiken vanuit positieve gevoelens, vanuit ons hart, en dus vanuit betrokkenheid op andere mensen, gericht op het verbeteren van intermenselijke betrekkingen door ervaringen te delen en er van te leren. Het lijkt er op dat dat laatste weinig gebeurt.

Rationaliteit en taal

Rationaliteit heeft taal nodig. Hoe en waarom praten we? Wat zeggen we nu eigenlijk allemaal en waarom? Veel begrippen die we gebruiken zijn zo losgeraakt van de alledaagse ervaring dat we elkaar alleen in schijn begrijpen. En natuurlijk blijken dan al snel de misverstanden: onze begrippen zijn zo vaag dat we er alle kanten mee uit kunnen, terwijl de sprekers niet eens door hebben dat de betekenis van die begrippen zo weinig afgebakend is. Conclusie is misschien wel dat de taal een volstrekt ongeschikt communicatiemiddel is.

On a personal note

Ik constateer dus dat deze (westerse?) wereld almaar woorden gebruikt terwijl we misschien maar beter niets konden zeggen. Maar het is waar: ik kan mijn mond ook niet houden, ik wil me ook talig uitdrukken, en doe dus mee aan het scheppen van misverstanden, interpretatieverschillen, machtsstrijd, en zo verder.

Precies dat laatste is de reden dat ik vaak geen pen op papier kan krijgen. Wat heeft het voor zin te schrijven over wat ik vind? Iemand anders vindt toch iets anders. Of hij begrijpt mijn woorden anders dan ik ze bedoel. Of ik geef het vanuit mijn beperkte vermogens allemaal zo slecht en eenzijdig weer, dat ik zélf misverstanden oproep. Met andere woorden: